Author :
Abstract
Marmara Denizi kıyısında yer alan bir liman kenti olan Tekfurdağı, İstanbul’a yakın konumu ve kara ile deniz ulaşım ağları üzerindeki stratejik yeri sayesinde Osmanlı Devleti’nin son döneminde önemli merkezlerden biri olmuştur. Edirne Vilâyeti’ne bağlı sancaklardan biri olan Tekfurdağı’nın çok unsurlu demografik yapısı, şehirde eğitim kurumlarının gelişimini etkileyen başlıca unsurlar arasında yer almaktadır. Bu çalışma, XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyılın başlarında Tekfurdağı Sancağı’nda faaliyet gösteren Rum ve Ermeni cemâat mekteplerini incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı Devleti’nde Tanzimat sonrasında eğitim alanında gerçekleştirilen düzenlemelerle birlikte gayrimüslim cemâatlerin eğitim faaliyetleri belirli bir hukuki çerçeveye kavuşmuş, bu süreç taşrada cemâat mekteplerinin yaygınlaşmasına önemli ölçüde zemin hazırlamıştır. Sancağın demografik yapısı sebebiyle şehrin sosyal ve kültürel dönüşüm göstergesi olarak ortaya çıkan değişim, Tekfurdağı’nı dikkat çekici merkezlerden biri hâline getirmiştir. Bu bağlamda çalışma, sancakta faaliyet gösteren Rum ve Ermeni cemâat mekteplerinin kurumsal yapısını, eğitim seviyelerini ve gelişim süreçlerini ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırmada Başbakanlık Osmanlı Arşivi belgeleri, Edirne Vilâyet Salnâmeleri ve Maârif Salnâmeleri temel kaynak grubunu oluşturmakta; konunun değerlendirilmesinde destekleyici nitelikte ikincil kaynaklardan da yararlanılmaktadır. Söz konusu kaynaklar doğrultusunda sancakta bulunan gayrimüslim mekteplerinin sayıları, eğitim dereceleri ile öğrenci ve öğretmen kadroları tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra cemâat mekteplerinin finansman kaynakları, ruhsat süreçleri ve fiziki gelişimleri incelenerek merkezî yönetimin eğitim kurumlarına yönelik yaklaşımı değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Tekfurdağı Sancağı’ndaki Rum ve Ermeni cemâatine ait mekteplerin kuruluş ve gelişim süreçlerini ile birlikte eğitim faaliyetlerini genel bir çerçeve içinde değerlendirme imkânı sunmaktadır.
Keywords
Abstract
Located on the coast of the Sea of Marmara, the port city of Tekfurdağı became one of the important centers of the late Ottoman period due to its proximity to Istanbul and its strategic position on land and maritime transportation networks. As one of the sanjaks of the Edirne Province, its multi-component demographic structure was among the main factors influencing the development of educational institutions in the city. This study examines the Greek Orthodox and Armenian community schools operating in the Sanjak of Tekfurdağı in the late nineteenth and early twentieth centuries. Following the Tanzimat reforms, regulations in education provided a legal framework for the activities of non-Muslim communities, facilitating the expansion of community schools in the provinces. The demographic composition of the sanjak and the changes reflecting the city’s social and cultural transformation made Tekfurdağı a noteworthy center of this process. The study aims to reveal the institutional structures, educational levels, and development processes of Greek Orthodox and Armenian community schools in the sanjak. The main sources consist of documents from the Ottoman Archives of the Prime Ministry, the Edirne Provincial Yearbooks (Salnames), and the Education Yearbooks (Maarif Salnames), supported by secondary literature. Based on these sources, the number of non-Muslim schools, their educational levels, and student and teacher staff have been identified. In addition, the financial resources, licensing procedures, and physical development of the schools were examined to evaluate the central administration’s approach to educational institutions. The findings provide a general framework for understanding the establishment, development, and educational activities of Greek Orthodox and Armenian community schools in the Sanjak of Tekfurdağı.
